Astigmatisme (cilinder): waarom je oog geen voetbal is

De voetbal en de rugbybal

Een 'perfect' oog heeft een hoornvlies dat in alle richtingen even sterk gekromd is, als het oppervlak van een voetbal. Licht wordt dan in alle richtingen even sterk gebroken en komt netjes in één punt samen. Bij astigmatisme is de kromming in de ene richting sterker dan in de andere — denk aan de zijkant van een rugbybal of een lepel. Licht dat door zo'n oppervlak valt, wordt in twee vlakken verschillend gebundeld: er ontstaan twee brandpunten in plaats van één, en het beeld op het netvlies is uitgesmeerd.

Belangrijk om te weten: astigmatisme is geen ziekte maar een vormvariant. Vrijwel niemand heeft een perfect rond hoornvlies; een kleine cilinder is eerder regel dan uitzondering.

Wat merk je ervan?

Anders dan bij- of verziendheid stoort astigmatisme op álle afstanden. Typisch zijn: randen die niet strak zijn, letters die 'schaduwen' of dubbelen (vooral dunne letters en cijfers), lichten die 's avonds uitwaaieren tot strepen of sterren, en sneller vermoeide ogen omdat het oog vergeefs blijft zoeken naar een scherpstand die niet bestaat. Bij een kleine cilinder merk je vaak niets; bij grotere cilinders wordt het beeld merkbaar rommeliger.

CYL en AS: de twee getallen op je recept

De correctie van astigmatisme heeft twee coördinaten nodig. CYL (cilinder) zegt hoevéél extra sterkte er in één richting nodig is, bijvoorbeeld -0,75 of -1,50. AS of AX (as) zegt in welke ríchting die extra sterkte moet staan, in graden van 0 tot 180 — als de stand van een wijzer op een gradenboog. Vandaar dat een brillenglas met cilinder precies uitgelijnd in het montuur moet zitten, en dat torische contactlenzen een verzwaring hebben die ze op hun plek houdt.

Twee recepten met dezelfde cilinder maar een andere as zijn dus wezenlijk verschillende brillen. En een kleine verschuiving van de as bij een nieuwe meting is normaal; het oog is geen machine.

Waar komt het vandaan, en verandert het?

Meestal is astigmatisme aangeboren en familiair, en blijft het een leven lang redelijk stabiel. Het kan langzaam wat verschuiven, en ooglidzwellingen, chalazions of oogoperaties kunnen tijdelijk cilinder 'bijmengen'. Eén uitzondering verdient een eigen alinea: een cilinder die op jonge leeftijd snél toeneemt, steeds schever wordt en zich slecht laat corrigeren, kan wijzen op keratoconus — een verdunning van het hoornvlies waarover we een apart artikel hebben. Dat is precies waarom herhaalmetingen bij jonge mensen met veel cilinder zinvol zijn.

Hoe wordt het gecorrigeerd?

Brillenglazen met cilinder zijn de standaard en werken uitstekend. Contactlenzen kunnen ook: torische zachte lenzen voor de meeste sterktes, en vormstabiele (harde) lenzen die het hoornvliesoppervlak als het ware overrulen — bij hogere of onregelmatige cilinders vaak de scherpste oplossing. Ooglaseren kan astigmatisme tot behoorlijke sterktes meecorrigeren, en bij een staaroperatie kan een torische kunstlens de cilinder in één moeite meenemen. Kortom: voor vrijwel elke cilinder bestaat een nette oplossing.